Kalpa betekent projectie, vormen (van de Sanskrietwortel kḷp), vi betekent uiteen, weg van. Dit is interessant. Vikalpa is dus de versplintering van de eenheid in duizenden mentale scherfjes. Welkom in het spiegelpaleis van de mind.

Vikalpa betekent dus mentale verdeeldheid, en dit resulteert in verkeerde interpretatie van waarneming.

In individuele onwetendheid is de waarheid bedekt, en wordt een verstrooide gedachten-wereld geprojecteerd. Wie een uniforme, zelfverzekerde gedachtewereld projecteert, leeft in een overeenkomstige rustige wereld. Het is de projectie van een heel scala aan keuzemogelijkheden en twijfels, die een versnipperd wereldbeeld geven. Vikalpa staat dus voor de versnippering, verstrooidheid, twijfel en bewegelijkheid van de mind.

Een dergelijke verdeeldheid in de mind leidt tot het zien van vele opties voor actie. Opties die ogenschijnlijk gebruik maken van de vrije wil om een keuze te maken. Het gevoel van vrije wil, wordt veroorzaakt door de onwetende aanname dat er een ik (ahaṅkāra) zou zijn, die autonoom keuzen zou moeten maken. Dit levert twijfel en keuze-stress op. Terwijl een individu gewoon een schakeltje is in de kosmische motor. En de wijze altijd weet wat moet gebeuren (saṅkalpa) omdat zijn of haar intellect is geïmpregneerd met īśvara en de kennis dat īśvara toch wel beslist en doet, en je dat ook maar beter zo kan laten, omdat je anders karma aanmaakt. ‘Wat er naar me toekomt, doe ik’.

De manier om in deze state of mind te komen karma yoga. Eén, een houding aannemen die maakt dat ik in liefde bijdraag aan het geheel. Twee, accepteren wat er terugkomt uit het veld. Kortom overgave.

De twee termen saṅkalpa en vikalpa worden meestal samen gebruikt om te verwijzen naar een denkactiviteit waarbij het denken probeert toe te werken naar een zekere besluitvaardigheid (saṅkalpa). De denker denkt te weten wat er moet gebeuren. Maar dan kan er alsnog twijfel opkomen. Plots worden dan andere opties (vikalpa's) aangemaakt door de mind, wikkend en wegend tussen de verschillende opties tot actie.

De twijfel is natuurlijk tussen vikalpa's, want een saṅkalpa zou geen saṅkalpa zijn, als het onderdeel is van de twijfel tussen linksom of rechtsom. Bij saṅkalpa heeft men al besloten.

De wetende-wijze heeft amper vikalpa's, want hij leeft met zelfkennis als saṅkalpa (beslissende overtuiging).

Het is de uitdaging van het intellect om te rijpen en een voelspriet te hebben voor īśvara. Dan worden vraagstukken netjes opgelost, en weet men feilloos of men iets kan doen, of niets kan doen, of men iets weet, of niet weet, of de beste keuze te kiezen tussen de opties die manas biedt. Buddhi geeft dus een klap op het getwijfel van vikalpa, en geeft een duidelijke inschatting van de situatie en duidelijkheid over wat er moet gebeuren.

Is twijfel dan slecht? Nee hoor. Niets is er zonder reden. Het hele plan is zo ontworpen dat er uitwegen zijn. Vandaar de twijfel-functie vikalpa. Stel ik heb een belemmerende overtuiging (saṅkalpa) die allesbepalend in mijn leven is. Bijvoorbeeld: Ik moet symbiotisch met mijn partner leven, om verbonden te zijn (ik kan beter zien dat ik symbiotisch verbonden ben met Bhagavān). Of ik heb alcohol of drugs nodig om mij niet slecht te voelen. Stel nou dat ik geen twijfel had. Dan zou ik geen knagend gevoel hebben, dat er andere, betere, duurzame oplossingen zijn om gelukkig te zijn.

Net zo: Stel ik loop achter bestaanszekerheid (artha) aan, of ik loop achter pleziertjes, vrijetijdsbesteding en afleiding van de leegte en saaiheid van mijn beleving (kāma) aan, of ik moet en zal mantelzorgen of anderen en de wereld verbeteren (dharma) aan, maar ik kom steeds weer van een koude kermis thuis, en voel me bekocht in mijn geluk etc. Dan is het de ingebouwde twijfel (!) die me vertelt dat ik misschien anders moet gaan denken, dat onwetendheid het probleem is en kennis de oplossing tot vrijheid (mokṣa). Dit wordt ook wel eens uitgedrukt door mensen, bijv. in hun midlife crisis: ‘Dit kan het toch niet zijn?’ Twijfel kan van een mens een zoeker maken naar waarheid.

Conclusie: Bij iemand die weet dat hij de zelf is, speelt vikalpa een veel minder grote rol. Deze leeft als het ware in saṅkalpa, omdat zij of hij zich (de persoon) laat leven door īśvara, en dus altijd spontaan en mindful doet wat er gedaan moet worden. En het maakt haar of hem ook niet zoveel uit wat er gebeurt. Vandaar overgave.

Als bewustzijn doet zo'n wijze niets zelf en weet: Īśvara beslist blijkbaar wat er gebeurt. Die wijze geeft zijn schijnbare leven graag over aan een schijnbare god, die 100% professioneel is in het leven van een goed leven. Dus waarom laat je god niet het leven leiden en geniet je van de show? Als je de lange arm van īśvara in alle details van je leven laat reiken, word je voorgoed gewiegd. Dat gaat het makkelijkst als ik mezelf benoem tot vrij bewustzijn, en aldus de werkelijkheid bezie, zonder gedoe.