Vai komt van vi en betekent, omgekeerd/weg van, en raga komt van raj, kleur. Vairāgya betekent dat je een object niet met waarden kleurt, en er daarom innerlijk niet aan gehecht raakt.

Een object op zichzelf (dus niet gezien als zijn diepere substraat bewustzijn) is gewoon neutrale, inerte, materiele manifestatie-verschijning. Later, als de non-dualiteit van de werkelijkheid begrepen is, ken je elk object de enige volle waarde toe, namelijk de volle waarde van bewustzijn, de enige waarheid zelf.

Vairāgya wordt dus vertaald als objectiviteit of eventueel onthechtheid. ‘Zonder passie voor objecten’, is ook een goeie. Het Engelse dispassion drukt het dan ook beter uit dan het Nederlandse onthechting. Onthechting drukt namelijk dualiteit uit. Ik ben ergens van onthecht. Beter is dus: ‘Mentaal niet betrokken zijn op een specifiek object’.

Vairāgya is één van de vier belangrijkste kwalificaties (sādhana catuṣṭaya) voor vrijheid. Vanwege zijn of haar neutrale houding is de vairāgī onafhankelijk van de resultaten van acties voor zijn of haar geluk.

De formele definitie is daarom: iha amutra artha phala bhoga virāgaḥ vairāgyam. Dit betekent: 'Geen bindende passie voor en hechting aan de resultaten van ervaring hier (iha), in deze wereld en hiernamaals (amutra)'.

Waarom vairāgya? Omdat een objectieve, niet gehechte, zelfstandige mind gereed is om de pure objectiviteit van bewustzijn te begrijpen, en dus te zijn. Dat bewustzijn neutraal, zonder waarden is, betekent niet dat het waardeloos is. Integendeel, omdat het enkelvoudige volledige verzadiging (iets te veel een label) is, is het volledig waardevol, de enige waarde van alles, namelijk de waarheid.

Een objectieve, onthechte mind is ‘zo goed als’ de zelf, bewustzijn. Dan besef ik dat ik zelf volheid ben, en dat alles opkomt in deze volheid van het bestaan. Met deze houding reik ik uit vanuit de zaligheid die is. Dan hoef ik niet iets te doen om ok te zijn, en maakt het niet echt uit wat er gebeurt. Het is meer dat ik dan het leven vier, en uitdraag vanuit de zaligheid, in plaats van dat ik geluk uit de wereld moet trekken.

Passie verwijst hier naar de passies van gehechtheid en afkeer of de impulsen van sympathie en afkeer. Overal waar gehechtheid is, zal er bescherming (kṣema) zijn en dus dveṣa, afkeer. Beide omgekeerde vormen van verlangen en komen dus voort uit adhyāsa, misvatting, gevolgd door superpositie (adhyāropa), het opleggen van valse kenmerken (leidend tot valse evaluaties).

Vairāgya betekent dus niet dat er geen plezier is. Wat je voor de kwalificatie terugkrijgt is het permanente, volle genieten van het volle zijn zelf, zonder afhankelijkheid of verslaving. De passie die je ervoor terugkrijgt, is een continue opgewektheid en enthousiasme voor alles, omdat je weet dat en hoe het het zalige zelf is.

Passieloosheid – de vrijheid van de aantrekkingskracht en druk van gehechtheid en afkeer – wordt ontwikkeld door keer op keer de beperkingen van alles te zien, en te zien dat alles onderworpen is aan de tijd en daarom geen blijvend geluk kan schenken (alleen de tijdloze realiteit geeft tijdloos geluk).

Alle acties zijn inherent gebrekkig, omdat alle prestaties een zekere mate van lijden met zich meebrengen. Alle wereldse plezier draagt inherent pijn met zich mee. Bij het bereiken (yoga) van een doel (artha), bijvoorbeeld bezit of status, zit de onzekerheid en angst ingebakken om het te verliezen. Mensen vertonen over het algemeen beschermend, conservatief (kṣema) gedrag uit angst verworvenheden te verliezen. Dit is de grote grap van het bestaan, want we gaan sowieso alles verliezen, bij de oplossing (pralaya) van het grove lichaam. Daarnaast stimuleert de bevrediging van een verlangen, een verwant, versterkt verlangen in de toekomst, door de macht der gewoonte (vāsanā). Al met al draagt een actie altijd zijn tegendeel in zich. Dit is wat James Swartz ‘the zero-sum of reality' noemt.

Het resultaat van een handeling kan, omdat het beperkt is, nooit grenzeloze voldoening geven. Iedere handeling van een mens op aarde is beperkt, bindend en afhankelijk (puruṣa tantra) omdat het per definitie een beperkt, bindend en afhankelijk resultaat oplevert.

Wat spirituele ontwikkeling betreft: Alleen iemand zonder bindende hartstochten is in staat de leer te horen zonder zijn eigen interpretaties te vermengen, of zonder de leer te verdraaien om aan zijn vooroordelen te voldoen (confirmation bias). Alleen iemand zonder bindende hartstochten kan de aandacht opbrengen die nodig is om onverstoorbaar naar de teaching te luisteren (śravaṇa). Alleen iemand zonder hartstochten zal de verfijndheid van geest hebben die nodig is om de leer duidelijk te begrijpen. Alleen al het horen en lezen van dit soort vaststellingen zijn een bevrijdende verademing voor een beschouwende, verfijnde geest. Voor de verlangende, afgeleide geest is het waarschijnlijk een kwelling.

Vairāgya en de andere hoofdkwaliteit viveka (onderscheidingsvermogen) gaan samen op. Viveka betekent dat ik de zin van de onzin kan scheiden. Dat ik relatieve zaken van de hoofdzaak kan scheiden. Simpelweg gezegd betekent dit dat ik herken wat komt en gaat, en dus herken wat tijdelijk en vergankelijk is (anitya) en wat er altijd (nitya) moet zijn om überhaupt te onderscheiden. Wil ik objectiviteit en innerlijke afstand (vairāgya) tot vergankelijke zaken ontwikkelen, dan zal ik deze zaken eerst helder moet kunnen onderscheiden (viveka). Andersom geldt ook: Wil ik kunnen herkennen (viveka) , waar ik niet duurzaam op kan bouwen, dan zal ik eerst een innerlijke positie van observatie, contemplatie, onthechting en objectiviteit (vairāgya) moeten innemen.

Sanskriet van deze term is interessant: vairāgya is de 'onzijdige vorm' van virāga – vrij (vi) van hartstocht of gehechtheid (raj -> rāga), dat nog mannelijk is. Dit moet bewust gekozen zijn door eerdere mahātma's van Vedānta. De neutraliteit van het woord geeft de kwaliteit van het neutrale vairāga aan.