Het kan een beslissing zijn over wat er moet gebeuren. Maar het kan ook duidelijkheid betekenen over een inschatting ergens over.

Kortweg manas, de mind twijfelt (en is opgebouwd uit vikalpa's) buddhi, het intellect beslist (en is functie die saṅkalpa uitdrukt). Vikalpa drukt een zekere verdeeldheid uit in de mind. Bij saṅkalpa is er een kortstondige harmonie, omdat alle functies van de mind het erover eens zijn hoe iets beoordeeld moet worden, en hoe daarop geacteerd moet worden. Ieders beleving flippert tussen beide, maar de flipperkast van zelfverzekerde mensen, is wat overzichtelijker.

In actie moet er daarom een duidelijke overtuiging (saṅkalpa) zijn, gebaseerd op mijn conditionering van het intellect die beslist of ik wel of niet actie zal ondernemen, en van welke soort. Natuurlijk gaat dit in algemene beweging van het lichaam op een extreem snelle manier. Maar ook dat is gebaseerd op algemene conditionering (saṁskāra) van lichaam-geest. Maar ook algemene beweging is gebaseerd op algemene conditionering (saṁskāra) van lichaam-geest, net als bij saṅkalpa. Dit betekent dat mijn leven altijd een spiegelbeeld is van wat mijn persoon is.

Het is de wil of wilskracht, dhṛti, de kracht van een overtuiging en beslissing (sterk of zwak, standvastig of aarzelend, correct of incorrect) die bepaalt hoeveel waarde het inzicht of de beoordeling voor mij heeft, met hoeveel motivatie de jīva het in de wereld zet, hoe ver de actie zal dragen, en hoe intens de karmische gevolgen zullen zijn.

Saṅkalpa kan heel inspirerend zijn. Bijvoorbeeld, als iemand onrecht herkent en de dharmische houding beschikbaar heeft, een beslissende beoordeling maakt (saṅkalpa), en moedig ingrijpt of spreekt.

Saṅkalpa is niet per se verrijkend. In het geval van verstorende gewoontes, verslaving (sterke rajas, en met name tamas), bijvoorbeeld, kan er een sterke, onwrikbare overtuiging zijn dat ik drugs moet hebben. Of een sterk misverstand dat ik in een relatie moet blijven ‘uit loyaliteit of liefde’, hoewel het destructief is voor beide geliefden. Het is dus belangrijk wat de onderliggende vāsana (onbewuste odeur) is, op basis waarvan iemand beslissingen neemt in het intellect.

De inrichting van het intellect, en de zich manifesterende vāsana's in de vorm van gedachten in het intellect, zijn dus van belang.

Bij het verlangen naar mokṣa, kan de herkenning van de waarde van advaita vedānta een nobele vorm van saṅkalpa genoemd mogen noemen. Dit kan een dusdanige bepalende mentale wilskracht opwekken over wat de zoeker te doen staat, dat zij of hij alles op zij wil zetten om haar of zijn doel te bereiken.

Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat ik saṅkalpa gebruik in meditatie om mij te focussen op de waarheid van īsvara. Dat ik streef naar sattvische (gebalanceerde, verfijnde) saṅkalpa. Dat ik keuzen maak op basis van dharma, dus of mijn actie bijdragen. Dat ik een saṅkalpa als correcte zelfkennis beoefenen.

Bij saṅkalpa is het dus van belang wat de inhoud van de gedachte is, of 'dit' de moeite waard is om te hebben of te doen, of niet. Wanneer iets mijn aandacht trekt en ik oordeel dat het geen opmerkzame waarde heeft, wordt het slechts een voorbijgaande gedachte en verdwijnt het.

Als daarentegen wordt gezien dat het waarde heeft, wordt er over nagedacht (of wordt het zelfs gekoesterd) en die waarde verandert de gedachte in een verlangen. Het waargenomen gevoel van waarde roept emotie en wil op (allemaal manas), die vervolgens het verlangen aandrijven en het naar zijn vervulling drijven. Afhankelijk van de aard van het verlangen – en de wil, de kracht erachter – kan die drang naar vervulling het verlangen een fractie van een seconde of misschien wel tientallen jaren aandrijven.

Iemand die coûte que coûte mokṣa wil bereiken, zal erbij blijven tot het zover is, al is het over vele mensenlevens. In iemand die de waarde van vedānta heeft herkend, komt de hele vikalpa sankalpa business tot rust, want die zoeker weet dat zij of hij gevonden heeft wat zij of hij zocht, en is zoeker-af. Dan hoef je er alleen maar bij te blijven, wat al een feest op zich is.

Nog wat verfijning. Tegenhanger van saṅkalpa is vikalpa, twijfel. Ik wik en weeg tussen verschillende vikalpa's over wat te doen. Dit is een functie van manas, de mind. Er wordt wel eens gezegd dat een mens wikt en weegt tussen saṅkalpa en vikalpa. Maar dit klopt niet. Als saṅkalpa onderdeel zou zijn van een twijfelend proces, zou het per definitie geen saṅkalpa zijn. Talmen en wikken en wegen doe ik dus met de twijfel functie van de mind (vikalpa-vikalpa). Twijfel heeft ook echt wel een functie. Want stel dat in mijn innerlijk instrument aan de lopende band destructieve saṅkalpa opborrelen. Of constateer ik dat ik vastzit in mijn spirituele ‘proces'. Als ik vastzit, terwijl ik weet dat ik blijkbaar niet weet, is het de twijfel die me dat vertelt dat het anders moet. Waarna ik pas kan zoeken en ontdekken wat mijn obstakel is. De grootste twijfel is dat we twijfelen aan de manier waarop we naar het leven kijken, en dat maakt ons in de eerste plaats tot een zoeker naar de waarheid.

Wat gebeurt er bij saṅkalpa? De mentale impuls (vṛtti) saṅkalpa in het intellect geeft een cognitieve klap op het gejojo van vikalpa's, op basis van de beschikbare conditionering en kennis en zet de mind in beweging richting een actie.

Daarom is zelfverzekerdheid zo'n sterke kracht, en zalige toestand. De leraar hoort daar een belangrijke rol in te spelen, door aan te tonen, waarom je in de satsang zit, en wat de waarde zal zijn voor je leven en zelfbeeld.

Jñānī's (kenners) maken in principe geen nieuw karma aan, en leven hun svabhāva (dat wat op dat moment individueel nog de bedoeling is, ook wel prārabdha-karma geheten) uit. Naast dat de wijze alles ziet als zichzelf, een in werkelijkheid actie-loos geheel, beleeft een jñānī de manifestatie heel rustig. Niet dat zij of hij weet wat er staat te gebeuren. Ook voor haar of hem, staat de horizon van īśvara volledig open. Alles wat komt is zijn De Olympische Liefdesspelen, of is een liefdesrelatie met god. Maar het lijkt wel of de eerder beschreven flipperkogel een eenbaansweg aflegt.

Zeker met de dharma en zelfkennis automatisch ‘voor ogen', ontvouwen beslissingen zich geheel natuurlijk. Met saṅkalpa's gebaseerd op een geassimileerde life changing teaching als vedānta, en dus met de reflectie van het licht van bewustzijn bewust in mind, is zelfs de sky limitless.