Pratipakṣa bhavana kan zowel aangewend worden om emotioneel volwassen te worden, en zo te kwalificeren voor de kennis die mij herinnert aan mijn vrije natuur. Hiervoor moet men een sterk subjectieve visie milder stemmen door het tegenovergestelde gedrag dan het gedrag dat gebaseerd was op die subjectieve visie, te oefenen. Dan kan men pas neutraal zien welke wetten gelden voor een mentaal gezond leven (dharma, īśvara).

Dit is volstrekt logische wiskunde van de mind. Draag ik haat in me? Dan heb ik een hekel aan die en die. Dan moet ik gewoon liefde gaan beoefenen. Dit roer omgooien is natuurlijk niet het meest gemakkelijke. Hier zit een hele psychologie achter.

Waarom zou ik dit doen? Als ik ergens voor langere tijd ongelukkig over ben, werken de strategieën die ikzelf heb bedacht blijkbaar niet. Elke therapie staat of valt bij de erkenning, dat ik er zelf niet uitkwam en hulp inroep. In dit geval roep ik hulp in door radicaal het tegenovergestelde te beoefenen, eventueel met advies (van hulpverleners of de leraar). Zo weet ik altijd wat mij te doen staat, en kan ik snel transformeren. Als ik gekweld word door haat tegen iemand, ben ik zo moedig om er liefde op te zetten. Als ik gekweld wordt door specifieke angsten ergens voor, ga ik het juist aan, om te ontdekken dat het allemaal wel meevalt.

Cognitieve therapie maakt hier ook gebruik van door de beklemmende gedachte aan de wortel op te zoeken, en deze te vervangen door een gezonde, opbouwende gedachte.

Dit drukt uit dat vedānta naar de mind kijkt, als een neutraal instrument, om het lichaam in liefde door de wereld te loodsen, en uiteindelijk om mij uit de matrix van onwetendheid te leren denken.

De uiterst effectieve techniek pratipakṣa bhāvanā hanteer ik ook als ik onterecht oordeel, of iets destructiefs denk. Als ik oordeel over iemand, kan ik bijvoorbeeld zijn kwaliteiten benoemen. Ook bij een bindend verlangen of bij irrationele angsten is dit een doeltreffend middel.

Deze techniek functioneert meestal om negativiteit in positiviteit om te zetten, maar dit hoeft niet. Een overmatig opgepompt zelfbeeld (‘als het is moeilijk bescheiden te blijven’), kan ook belemmerende trots, arrogantie en pretentie opleveren. Dan kan ik zoiets oefenen als, nou als nietig persoontje heb je ook gewoon je mooie dingen en je tekortkomingen net als ieder mens.

Het gaat er om de geest te neutraliseren in lijn met de objectieve, empirische werkelijkheid, als opstap naar vrijheid. In feite gaat er dus om op waarde nul uit te komen, door de dualistische polen tegen elkaar uit te spelen in mijzelf. Dat we er een wiskundige vergelijking van kunnen maken is juist een bewijs voor de objectieve aard van de werkelijkheid. Het vergt veel wilskracht. Maar het werkt bevrijdend en gelijkmoedig als ik resultaten begin te boeken.

Als een voorkeur, verlangen of zelfs verslaving mijn ontwikkeling overduidelijk saboteert, ga ik er tijdelijk een afkeer tegen beoefenen. Ik drink bijvoorbeeld veel te veel koffie, dan denk ik bewust: ‘Gadverdamme, wat een goor zwart spul is dat eigenlijk!’. Ik haal de persoon die mij het meest dwars lijkt te zitten voor de geest en mediteer op mijn liefde en aandacht voor haar of hem. Als ik bang ben voor spinnen, ga ik er juist op af. Ik neem de spin in mijn hand, en zie dat er eigenlijk niets gebeurt, behalve wat gekriebel. Na enige tijd roep ik uit: ‘Hoe is het mogelijk dat ik daar bang voor was!’. Dit is een beproefde angst-therapie. Mensen met vliegangst worden gestimuleerd om te gaan vliegen. Net zo: Als ik denk dat ik iets niet begrijp, ook al lijkt het me belangrijk, dan ga ik er toch voor. Op een gegeven moment vergeet ik dat ik het niet wist.

Vaak staan de verkeerde waarden mij in de weg. Deze methode kan dus ook worden toegepast op het beoefenen van de tegenovergestelde waarde. Het helpt om destructieve waarden zoals hebzucht of jaloezie aan het licht te brengen en actief vrijgevigheid of een gunstfactor te beoefenen. Immers, elke glorie van iemand is īśvara’s glorie. Dit kan met elke waarde worden gedaan. Een bekend voorbeeld is het vergeven van je ouders voor een veronderstelde slechte of gemene opvoeding of verwaarlozing etc. Je vergeeft ze niet omwille van hen, je vergeeft ze omdat je van het gif in jezelf af wil.

Zo kan ik bij een ongunstige emotie of neiging doelbewust een emotie of neiging cultiveren die het tegenovergestelde ervan is. Wie wil nou langdurig mentaal gif bij zich dragen. Het is dus een vorm van meditatie, door bewust en mindful de destructieve gedachte te herkennen. Eventueel roep ik er hulp bij in. Of op zijn minst kan ik goed luisteren naar feedback van mensen die ik vertrouw.

Om kracht te putten, helpt het enorm om īśvara in gebed hierbij aan te roepen. Immers, īśvara is alle kennis, en dus gebruik ik ‘zijn’ kennis bij het herkennen van het beperkende, destructieve patroon. Tevens is īśvara alle kracht, en dus tap ik ook uit ‘zijn’ vaatje om door de destructieve stukken van mijn stroperige conditionering te waden, en de dingen gewoon te zien, neutraal als ze zijn.

Een rechtvaardige god drukt alleen maar uit dat het hele praktische veld gewoon consequent zijn werk doet. Als ik mij slecht voel, is dat puur een uitnodiging om anders te gaan kijken. Dan heb ik een prachtig leven. Rechtvaardigheid (dharma) loopt zo precies in lijn met rechtlijnigheid (ārjava) van wat ik denk, zeg en doe.

Het leven is bedoeld om ervan te leren. Daarbij hoef ik niet te schuwen, de mind er af en toe van langs te geven. Dan zie ik pas dat de mind neutraal is, en niet mijzelf. Om te beginnen is het een zegen als ik kan herkennen welke gedachte een obstructie is. De mind, en zijn materiële instrument de hersenen zijn zeer plastisch en veranderlijk. Door goed naar īśvara’s boodschap te luisteren, kan ik in één leven een compleet andere persoon worden, klaar voor vrijheid!

Liefdevol in plaats van vijandelijk, bewonderend in plaats van jaloers, vol zelfvertrouwen in plaats van onzeker.

Consequente toepassing van juist gekozen strategieën, zal slechte, klein makende gedachten en gewoontes vervagen, door anderen te creëren die deze tegenwerken en verdringen, zodat heilzame gewoonten niet heilzame gewoonten kunnen overwinnen.

Dit is een efficiënte manier om mijn belemmerende conditionering om te turnen in geschikte conditionering voor kennis. Hoewel deze praktijk helpt bij het omgaan met rāga-dveṣa’s en de daarmee samenhangende emoties, is het uiteindelijk bedoeld om een meer alomvattend perspectief te bieden op de neutrale trans-actionele wereld (vyāvahārika satya) van īśvara. Dit niveau van de werkelijkheid wordt ook wel īśvara’s creatie (īśvara sṛṣṭi) genoemd.

Pratipakṣa bhāvanā wordt toegepast door iemand op zijn eigen mind. Een vergelijkbare techniek wordt ook door leraren gebruikt, door gebruik te maken van een afwijkend standpunt door iemand anders (de pūrvapakṣī) in de satsang, die kanttekeningen plaatst. In teksten wordt door de schrijver zelf zo’n tegengestelde, afwijkende bezwaarmaker (pūrvapakṣī) opgevoerd. Dan staat er ‘objection,…’ Ādi Śaṅkara maakte daar regelmatig gebruik van.