Identificatie met dit correcte zelf moet gerealiseerd worden om vrij te zijn. Daarvoor is de complete kennis van vedānta nodig.

De term ātman bestaat omdat een onwetend individu zichzelf ziet als een complex van lichaam en geest in een wereld. Dit zijn echter uitdrukkingen van het ware zelf, veroorzaakt door onwetendheid.

Ik ben het bestaan zelf, schijnend als bewustzijn. En jij bent dat ook (tattvam apyasi). Er is maar een zelf. Het zelf van alles en iedereen is het ene zelf, het enige dat is.

Het zelf is dat wat vrij (mokṣa) is en alleen (kaivalya) staat. Dat wat als substraat en waarheid vrij is van (en altijd de getuige is van) grove, subtiele en causale lichamen (sthūla, sūkṣma, kāraṇa śarīrā) en de wereld als geheel, en alle fenomenen schijnbaar mogelijk maakt (vedānta legt uit hoe).

Het zelf is voorbij of vooraf de vijf ervaringsniveaus (pañca kośāḥ), in de zin dat het ervaring schijnbaar kan manifesteren door en in zichzelf. Het zelf is de vanzelfsprekende, onveranderlijke, oneindige, immer aanwezige, altijd zuivere stille getuige (sākṣī), van de drie staten van ervaring (avasthā trayāḥ). Dat wat simpelweg bestaan, bewustzijn, volheid-zaligheid (sat cit ānanda) is.

Ātman of ātmā is gelijk brahman. Alle verschijningsvormen daarvan heten anātmā, niet zelf. Let wel: De verhouding ātmā en anātmā is non-duaal, en daarom geen gewone verhouding, maar een ontologische verhouding (satya mithyā). Vormen verschijnen aan het zelf als objecten die er afhankelijk van zijn. Dit noemen we mithyā, vals of afhankelijk echt, en dus vergankelijk en veranderlijk. Satya is de onafhankelijke werkelijkheid hiervan, ook wel bewustzijn (cit) of zelf geheten.

Alles wat dus an-ātmā is, is a-sat (niet werkelijk waar en opzichzelf bestaand). Ātman is sat, het volle bestaan zelf.

De materiele uitdrukking die niet zelf is, is dus afhankelijk van het substraat ervan, puur bewustzijn, pure kennis, zelf. Anātmā is dus ātmā, maar ātmā als zelfstandig, oneindig stralend zelf is vrij van alle objecten van anātmā, niet-zelf.

De term ātmā is nodig vanuit het perspectief van een onwetend levend wezen (de jīva), om te beginnen met het zelf-onderzoek (ātma vicāra). Zodat ik kan zeggen, ik besta vanzelfsprekend als bewustzijn. Bewustzijn zelf is zonder enig zelf zichzelf en weet niets van een zelf. Daarom is het vrij. Het is het bestaan zelf, schijnend als gewaarzijn.

De term ātman nodigt uit om brahman als jezelf te zien. Ik-mijzelf ben als bewustzijn, de zuivere getuige, het objectloze subject van alle objecten. Omdat ik besta, moet ik de waarheid zelf zijn. De term bestaat om het individuele levende wezen uit zijn benauwde positie te tillen naar de waarheid. Dat is ook de reden waarom ātman etymologisch (via Indo-Europese taallijnen) verwant is aan het Nederlandse ‘adem’ en het Duitse ‘atem’, van de Sanskriet wortel ‘an’ ademen, leven.

Voor de wijze is er helemaal geen zelf. Zij of hij is gewoon vol en vrij. Het hele concept zelf is een inert begrip, bedacht om vanuit je persoonlijke onwetendheid te leren zien dat je alles bent dat is, of het nou schijnbaar te gebeuren staat of al gebeurd is, of het nou gemanifesteerd is of niet, de essentie, de substantie, het substraat ben jij, bewustzijn zonder eigenschappen.

Het zelf is dus eigenlijk een uitnodiging om het omgekeerd te bekijken. Vanuit je vrijheid de persoon te zien als grappig verschijning van je attribuut-loze zelf. tegelijkertijd weten dat de verschijning die je eerst objectiveerde, niets anders is dan dit attribuut-loze zelf. Voor de wijze is er alleen maar het volle bestaan, waarin alles zich schijnbaar afspeelt, als een mirage in woestijnlucht.

Alles en dus ook alle mensen lijken talrijk en gevarieerd, maar zijn gewoon ātman, omdat het zelf onveranderlijk, alomtegenwoordig en onverdeeld bewustzijn is. Altijd één en hetzelfde, net zoals goud altijd hetzelfde is in alle gouden voorwerpen, en zowel de onmetelijke oceaan en het minieme golfje, water.

Het woord ātman wordt soms ook gebruikt in geschriften in de betekenis van ‘zelf’, ‘ik’ of ‘specifieke geest’ in de gewone betekenis van ik, de persoon. Bijvoorbeeld in het woord jīvātmā (het individuele zelf, zoals in onwetendheid beleefd door het levende wezen, mens) of in ātma vinigraha (beheersing van de individuele geest). Dit moet onderscheiden worden, met behulp van de leraar die de mantra of het begrip uitlegt.

Op deze manier benadrukt het woord ātman het fundamentele menselijke probleem van adhyāsa, waarbij je jezelf (ātman) ten onrechte voorhoudt wat je niet bent: beperkt, sterfelijk, gebrekkig en in verschillende opzichten ontoereikend. Dit is de reden waarom mokṣa, vrijheid door middel van een correct zelfbeeld met jñāna, kennis van de valse ideeën die aan zichzelf verschijnen. Hiermee is vedānta de wetenschap van dat, wat ik al bleek te zijn.

De leraar kan uitleggen, wanneer het universele (samaṣṭi) zelf wordt bedoeld, en wanneer het individuele (vyaṣṭi) zelf.

Er worden wel drie soorten betekenis van ātmā onderscheiden, waarvan alleen de eerste waar is:

1. mukhātmā: De voornaamste (mukha) enige, essentiële, echte ātman, die brahman, bewustzijn, bestaan, bliss is.

2. mithyātmā, het valse (mithyā), afhankelijke zelf, het tijdelijke zelfgevoel tijdens het leven, omdat mukhātmā geïdentificeerd lijkt met het lichaam-geest complex.

3. gaunātmā: eigenschappen (guṇāḥ) die schijnbaar gesuperponeerd zijn op ātmā, en zo bij ātmā lijken te horen. Dit zijn alle objecten en attributen, aangezien ātman attribuut-loos is.

Tenslotte nog een Sanskriet-technische opmerking: Ātman is de stamvorm (pratipādika) in het Sanskriet, ātmā is de eerste (sterke) naamval. We komen dus ook vaak ātmā tegen in de geschriften.