Bewustzijn als de grond (adhiṣṭhānam) van alles bevestigen we, doordat het de logische connectie (anvaya) is van alle wispelturige, duale, contrasterende (vyatireka) verschijningen ervan, die we terecht ontkennen.

Daarom noemt James Swartz dit kennismiddel (pramāṇa) ‘de eliminatie van niet-essentiële variabelen’, waarbij de grap natuurlijk is dat elke variabele non-essentieel is.

Anvaya komt van anu plus √i, gaan. Dat wat op elkaar volgt letterlijk.
Anvaya betekent dan ook bijvoorbeeld woordvolgorde in grammatica. Het duidt op de syntaxis, de rangschikking, ordering in een zin. Dit inspireert tot het volgende: De boodschap, de kennis van een zin, is dat wat de verschillende (vyatireka) woorden van een zin aanéénschakelt (anvaya), verbindt. Net zo: Pure kennis is wat de ogenschijnlijke verschillend van de werkelijkheid voor de jñānī (de kenner van zichzelf als waarheid) verbindt.

Het is het onderscheid maken tussen wat altijd waar is (anvaya), wat er ook verschijnt, bewustzijn moet altijd aanwezig zijn voor iets om er te zijn. Alles wat iets is, is grillig en verschilt van elkaar. Soms is het er wel, soms is het er niet, en lijkt af en toe waar en is weer irrelevant of afwezig (vyatireka).

Vyatireka komt van vi-, onderscheiding, apart stellen + ati, over, voorbij, intensivering + √ric of √rañj → reka, verlaten, scheiden.Dus: vi + ati + reka = het afzonderen, afsplitsen, uitsluiting

Vyatireka betekent zo letterlijk: afzondering, onderscheiding, of negatieve afleiding. Bewustzijn toont zich als een contrasterende (vyatireka) meervoudigheid, die logischerwijs verbonden is door bewustzijn zelf.

De vergelijking met ruimte is hier weer handig. Uiterlijke dingen kunnen er alleen maar zijn, bij de gratie van ruimte. Net zo kunnen alle verschillen als verschillende gevoelens, gedachten, dromen, fysieke objecten in de waaktoestand, er alleen maar zijn bij de gratie van sat cit, bestaan-gewaarzijn.

Anvaya vyatieka is de logische procedure om waarheid te bepalen op basis van wat wel en niet altijd overeenkomt. Anvaya richt zich op overeenstemming, geen verschil/geen verandering, vyatireka op niet-overeenstemming, verschil/verandering.

Iemand zei het eens zo: De aanwezigheid van het gevolg wanneer de oorzaak aanwezig is, is anvaya. De afwezigheid van het gevolg wanneer de oorzaak afwezig is, is vyatireka. Om een ​​oorzaak-gevolgrelatie te laten bestaan, moeten anvaya en vyatireka dus overeenkomen. Anvaya vyatireka is dus geen duale verhouding, ze zijn totaal verzoent. Dit kennen we van de satya mithyā teaching. Satya is de enige werkelijke realiteit, mithya is de relatieve werkelijkheid die in werkelijkheid de werkelijke realiteit is.

Als we bijvoorbeeld accepteren dat geluk voortkomt uit een object of gebeurtenis, moet worden aangetoond dat geluk altijd aanwezig is bij het object of de gebeurtenis (anvaya), en altijd afwezig is in de afwezigheid ervan (vyatireka).

Als een snoepje een kind soms geluk geeft en andere keren niet, is er geen overeenstemming: het snoepje is niet de oorzaak van geluk. Geluk wordt al dan niet geblokkeerd door onwetendheid, vanwege verschijningen. Het kind kan, zonder zoetigheid, volledig gelukkig zijn. Dus wat anvaya is, moet het permanente bestaan ​​zijn: bewustzijn.

Bepalen wat waar is door te zien wat veranderlijk en onveranderlijk is in situaties en verschijnselen, helpt bij het begrijpen van de ware aard van het zelf.